سیره عملی و رفتاری

امام حسن و رسیدگی به نیازمندان

محبت و عطابخشی اهلبیت علیهمالسلام به ویژه امام حسن مجتبی علیهالسلام زبانزد عام و خاص گردیده بود. او که دارای قلبی پاک و رووف و پر مهر نسبت به دردمندان و تیرهبختان جامعه داشت، همانند پدرش علی بن ابیطالب علیهالسلام با خرابهنشینان دردمند و اقشار مستضعف و کم درآمد همراه و همنشین میشد، درد دل آنان را با جان و دل میشنید و به آن، ترتیب اثر میداد و در این حرکت انسان دوستانه جز خدا را نمیدید و اجرش را جز از او نمیطلبید و او بارزترین مصداق آیه شریفه ذیل بود:
«الذین ینفقون اموالهم باللیل و النار سرا و علانیه فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون [۴۱۹]؛ آنانی که اموال خود را شب و روز، پنهانی و آشکار انفاق میکنند، مزدشان در نزد پروردگارشان خواهد بود، نه ترسی و نه غم و اندوهی بر دل آنها راه پیدا خواهد کرد.»
از این روی هر ناتوان و ضعیف و درماندهای در خانهی آن حضرت را میکوبید. چه بسا افرادی از شهر و دیارهای دیگر به امید دستگیری امام مجتبی علیهالسلام به مدینهی منوره میآمدند و از آن دریای جود و کرم بهره میجستند. در میان مستمندان سادات و غیر سادات و در راه ماندگان و از راه رسیدگان و… دیده میشد. گاه براساس خواستهی آنان، هزینه سفر، ازدواج و زندگی، هزینه مداوای مریض و دیگر نیازمندیهای آنان را پرداخت مینمود و گاه بدون هیچ گونه پرسش بر آنان ترحم میکرد.
کمک و دستگیری از مستمندان، سالخوردگان و فقرا از سوی آن حضرت، در دوران حاکمیت امیرالمومنین علیهالسلام و حکومت خود در کوفه و مدینه و بعد از آن
[صفحه ۲۶۷]
به دو صورت انجام میگرفت:
الف) کمکهای مستمر و همیشگی که شامل سالمندان، ایتام، خانوادههای شهدا، اصحاب صفه و… میشد و در چهارچوب منظمی به صورت ماهیانه انجام میگرفت. گویا آنان حقوقبگیران دایمی از خاندان اهل بیت علیهمالسلام بودند که بخش عمدهای از موقوفات و صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرمومنان علیهالسلام و فاطمهاطهر علیهاالسلام و اموال شخصی حضرت مجتبی علیهالسلام به این امر اختصاص مییافت. امام حسن علیهالسلام پیش از آن از سوی پدر بر این کار بزرگ انتخاب و منصوب شده بود و بعد همچنان ادامه یافت. حکم تاریخی علی بن ابیطالب علیهالسلام که در بخش «وظایف امام مجتبی علیهالسلام در زمان حکومت پدرش» آوردهایم، گواه این مطلب است. سیاست و برنامه بر این بوده که اصل موقوفات حفظ گردد و از درآمد آن، فقرا و کسانی که مال بر آنان وقف شده بود (موقوف علیهم) را تامین نمایند.
ب) کمکهای مقطعی آن حضرت به فقرا، بیچارگان و مساکین در همهی فراز و نشیبهای زندگی. این کمکها به طوری زیاد بود که بخشش و دستگیری آنها زبانزد عموم مردم شده بود.
از امام مجتبی علیهالسلام پرسیدند: چگونه است هر سائلی که بر در خانهی شما میآید، ناامیدش برنمیگردانید؟
حضرت فرمود: من هم نیازمند و محتاجی هستم به درگاه خداوند متعالی که دوست ندارم او مرا دست خالی برگرداند، خداوندی که نعمتهایش را بر ما ارزانی داشته، هرگز نمیخواهد بندگانش را محروم کند، میترسم اگر سائلی را رد کنم، او هم مرا دست خالی برگرداند و سپس فرمود:
اذا ما اتانی سائل قلت مرحبا
بمن فضله فرض علی معجل
و من فضله فضل علی کل فاضل
و افضل ایام الفتی حین یسال [۴۲۰].
[صفحه ۲۶۸]
«آن گاه که محتاجی به من روی آورد به او خوشآمد و آفرین میگویم که بخشش به او بر من به سرعت واجب گردیده؛ او با اظهار نیازمندیاش بر من و امثال من تفضلی کرده و بهترین روزهای افراد جوانمرد هنگامی است که مورد سوال واقع شوند.»
بیتهای دیگری از شعر درباره جود و سخا به آن حضرت نسبت دادهاند مانند:
ان السخاء علی العباد فریضه
لله یقرا فی کتاب محکم
وعد العباد الاسخیاء جنانه
و اعد للبخلاء نار جهنم
من کان لا تندی یداه بنائل
فللراغبین فلیس ذاک بمسلم [۴۲۱].
«بخشندگی بر بندگان فریضهای از جانب خداوند است، همان طوری که در قرآن کریم آمده؛ خداوند بندگان بخشندهاش را بهشت وعده نموده و برای بخیلان جهنم را آماده کرده است؛ آن کس که دست بخشندگی به محتاج و نیازمند نداشته باشد، مسلمان نیست.»
دستگیریهای امام مجتبی از فقرا و درماندگان بسیار است و کتب تاریخی آن را نوشتهاند که در این جا به سه نمونه از آن اکتفا میکنیم:
الف) کنیزی از کنیزان آن حضرت، دسته گلی را به عنوان هدیه خدمتش آورد و آن حضرت هدیه را گرفت و فرمود:
«انت حره لوجه الله؛ تو در راه خدا آزادی.»
«انس» بر این کار خرده گرفت و امام علیهالسلام در پاسخ به اشکال و انتقاد او فرمود: ادبنا الله فقال تعالی: و اذا حییتم بتحیه فحیوا باحسن منها [۴۲۲] ، و کان احسن منها اعتاقها [۴۲۳]؛ خداوند اخلاق و آداب اجتماعی را به ما آموخته و فرموده است: آن گاه
[صفحه ۲۶۹]
که بر شما تحنیت و تحیتی نواختند و اعطایی بخشیدند، سعی کنید به بهترین شیوه جبران کنید» و پاداش بهتر هدیهی این خانم، آزادی او بود.»
ب) روزی به هنگام ظهر از کوچههای مدینه میگذشت، دید که مردی برای رفع گرفتاریهایش ده هزار درهم از خداوند طلب میکند. آن حضرت به فریاد استغاثهاش پاسخ گفت و در همان حال مبلغ ده هزار درهم برایش فرستاد. [۴۲۴].
پ) امام حسن علیهالسلام گاهی به همراه برآوردن حاجت اشخاص، مسائلی را به آنها میآموخت. نوشتهاند که روزی مردی از امام مجتبی علیهالسلام کمک خواست. حضرت در پاسخش فرمود:
«ان المساله لا تصلح الا فی غرم فادح او فقر مدقع او حماله مقطعه» همانا اظهار حاجت و درخواست شایسته نیست، مگر در سه مورد:
۱) چنانچه بدهی سنگین و ناگواری به وجود آید، مانند پرداخت دیه؛
۲) فقری که انسان را زمینگیر و تیرهبخت نماید، مانند قرضهای فراوان و زیاد؛
۳) فشار وحشتناک و شکنندهای بر انسان وارد شود، مثلا اتفاقات ناخوشایندی پشت سر هم برایش اتفاق بیفتد.
آن مرد عرض کرد: سوالم به خاطر یکی از این سه امر است.
امام علیهالسلام صد دینار به او بخشید.
مرد سائل خواستهاش را نزد امام حسین علیهالسلام نیز مطرح نمود. آن حضرت ۹۹ دینار به وی داد (یک دینار کمتر از برادرش تا احترامی به برادر بزرگتر خود گذاشته باشد). سپس نزد عبدالله بن عمر آمد و درخواست خود را پیش او نیز مطرح نمود. عبدالله بن عمر هفت دینار به وی داد.
[صفحه ۲۷۰]
مرد فقیر رو به عبدالله کرده، گفت: حسنین علیهالسلام کمک زیادی به من کردند، تو چرا به این مقدار؟ عبدالله بن عمر جواب داد: تو مرا با آن دو بزرگوار مقایسه میکنی؟! آنان از چهرههای درخشان دانشاند، و بذل و بخشش زیادی دارند. [۴۲۵].
از این برخورد زیبای امام مجتبی علیهالسلام با آن مرد فقیر چند نکته و مطلب اساسی به دست میآید:
الف) سفارش امام حسن علیهالسلام به سائل که باید توجه به نیازمندی خود داشته باشد و بی جهت دست به سوی این و آن دراز نکند.
ب) احترام امام حسین علیهالسلام به برادر بزرگتر در اعطای یک درهم کمتر از برادر بزرگتر.
پ) اعتراف عبدالله بن عمر بر بزرگواری و بخشندگی دو سبط گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله.
ت) توجه دادن امام مجتبی علیهالسلام در برخورد با آن کنیز به درس اخلاقی و اجتماعی قرآن کریم (و اذا حییتم بتحیه فحیوا باحسن منها)؛ [۴۲۶] چون به شما درود و تحیتی گفته شد شما به [صورتی] بهتر از آن پاسخ گوئید.
ث) اعطا و بخشش بر اساس نیازمندی سائل همان طوری که در داستان دوم مشاهده گردید.
برگرفته از کتاب حقایق پنهان نوشته آقای احمد زمانی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *