احادیث و سخنان, نقش تربیتی و ارشادی

پندهای جاودانه امام حسن (ع)

از امام حسن علیه السلام سخنان پندآموز بسیاری در کتب نقل شده است که به برخی از آنها اشاره میشود: قال علیه السلام: لا أدب
لمن لا عقل له، و لا مروه لمن لا همۀ له، و لا حیاء لمن لا دین له، و رأس العقل [صفحه ۲۷۴ ] معاشره الناس بالجمیل و بالعقل
تدرک الداران جمیعا، و من حرم من العقل حرمهما جمیعا [ ۳۷۵ ]. امام حسن علیه السلام فرمود: (آن کس که عقل ندارد، ادب ندارد
و آن کس که همت ندارد، مردانگی ندارد و آن کس که دین ندارد، حیا ندارد. رفتار خوب با مردم، اصل دانایی است و به
وسیلهی عقل، هر دو جهان با هم به دست میآیند و هر کس که از عقل محروم باشد از هر دوی آنها محروم خواهد بود.) و در
حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: حسن السؤال نصف العلم، و مداراه الناس نصف العقل و القصد فی المعیشۀ نصف
المؤونۀ [ ۳۷۶ ]. امام حسن علیه السلام فرمود: (نیک پرسیدن، نیمی از دانایی است و خوش رفتاری با مردم نیمی از عقل است و
میانهروی در معاش نیمی از هزینه است.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: ان أشد الناس حسره یوم القیامۀ رجلان:
رجل نظر الی ماله فی میزان غیره سعد به و شقی هو به، و رجل نظر الی علمه فی میزان غیره سعد به و شقی هو به [ ۳۷۷ ]. امام حسن
علیه السلام فرمود: [صفحه ۲۷۵ ] (افسوس خورندهترین مردم در روز قیامت دو نفرند: یکی آن کسی که مال خود در ترازوی دیگری
بدبخت است. و آن کس که دانش « همه مال، اکنون در قیامت » ببیند که او با آن رستگار شده و خود آن شخص با داشتن آن
خویش را در ترازوی دیگری بنگرد که وی بدان سعادتمند شده و خود آن شخص که در اختیار دیگران قرار داد، اکنون خودش
بدبخت است.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: من قل ذل، و خیر الغنی القنوع، و شر الفقر الخضوع « در قیامت »
۳۷۸ ]. امام حسن علیه السلام فرمود: (هر کس تنگدست شود، خوار گردد و بهترین ثروت قناعت است و زشتترین فقر، کرنش ]
بیجا است.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: الأمین آمن، و البریء جریء، و الخائن خائف، و المسیء مستوحش
۳۷۹ ]. امام حسن علیه السلام فرمود: (امین در امنیت باشد و بیگناه را هراسی از مجازات نیست. خیانتکار هراسان و گناهکار ]
وحشتزده!.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: أما الکرم فالتبرع بالمعروف و الاعطاء قبل السئوال، و الاطعام فی
المحل و أما النجده فالذب عن الجار فی المواطن، و الاقدام فی الکریهۀ، و أما المروءه، فحفظ الرجل دینه و احرازه نفسه من الدنس،
و قیامه بضیفه، و أداء الحقوق و افشاء السلام [ ۳۸۰ ] و لین الکلام و الکف و التحبب الی الناس [ ۳۸۱ ]. [صفحه ۲۷۶ ] امام حسن
علیه السلام فرمود: (کرم آن است که به نیکی احسان کنی و پیش از درخواست نمودن دیگران از تو نسبت به آنان بخشندگی داشته
باشی. و به جا و مناسب به اطعام دیگران بپردازی و اما شجاعت؛ پس دفاع از همسایه در موارد گوناگون و سینه سپر کردن در
ناگواریها، شجاعت است و اما مردانگی؛ پس حفاظت شخص از دین خود و بر کنار داشتن خویش از پلیدی و مهمان نوازی و به
جای آوردن حقوق و افشای سلام و نرم سخنی و خویشتنداری و دوستی کردن با مردم مردانگی است.) و در حدیث دیگری آمده
است: قال علیه السلام: شر من المرزئۀ سوء الخلف، من أقبل مع أمر ولی مع انقضائه، راکب الحرون أسیر نفسه، و الجاهل أسیر لسانه،
المراء یفسد الصداقۀ القدیمۀ و یحلل العقده الوثیقۀ، و أقل ما فیه المغالبۀ، و المغالبۀ أمتن أسباب القطیعۀ [ ۳۸۲ ]. امام حسن علیه السلام
موج سواری و شخصیت » . فرمود: (بدتر از مصیبت، فرزند ناخلف است. هر کس با کاری رو آید، با پایان آن پس خواهد رفت
و به تعبیر دیگر هر کس به وسیلهی چیزی روی کار آید، با پایان آن از کار بر کنار خواهد شد « مقطعی پیدا کردن، ارزشمند نیست
و چموش سوار اسیر نفس خویش است، و [صفحه ۲۷۷ ] نادان گرفتار زبان خویش است. خودنمایی دوستی پایدار را متزلزل کرده و
محکمترین « رقابت ناسالم با یک دیگر » پیوند استوار را از بین میبرد و کمترین اثر آن چشم هم چشمی است و چشم هم چشمی
سبب از هم بریدن و نابود شدن است.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: المعروف ما لم یتقدمه مطل، و لم یتعقبه
من، و البخل أن یری الرجل مالا أنفقه تلفا و ما أمسکه. شرفا من عدد نعمه محق کرمه، الانجاز دواء الکرم، لا تعاجل الذنب بالعقوبۀ
و اجعل بینهما للاعتذار طریقا، التفکر حیاه قلب البصیر، أوسع ما یکون الکریم بالمغفره اذا ضاقت المذنب المعذره [ ۳۸۳ ]. امام حسن
پیش از آن نباشد و منتی را به دنبال نداشته باشد و بخل، آن است که ،« اگر » و « آیا » علیه السلام فرمود: (نیکی بخشیدن آن است که
شخص آنچه را که انفاق کرده، از دست رفته ببیند و آنچه را که نگه داشته برای خویش مایهی شرف محسوب دارد و هر کس
جود و کرمش تباه شود و خوش وعده بودن به ،« با شمردن نعمتهای خدادادی به خود، تفاخر کند » نعمتهای خود شمارش کند
وعدهی وفا کردن، درمان کرم و بخشندگی است. گناه را با کیفر مداوا مکن و میان آن دو برای عذرخواهی راهی بگذار.
[ اندیشیدن، زندگی دل بیناست. سزاوارترین جایی که بخشش را سزد آنجاست که گناهکار را معذرت خواهی درهم [صفحه ۲۷۸
پیچد.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: المعروف ما لم یتقدمه مطل، و لا یتبعه من و الاعطاء، قبل السؤال، من اکبر
السودد، لا تعاجل الذنب بالعقوبۀ و اجعل بینهما للاعتذار طریقا، المزاح یأکل الهیبۀ و قد أکثر من الهیبۀ الصامت، المسؤول حتی یعد
صفحه ۱۵۶ از ۳۲۶
و مسترق حتی ینجز، الفرصۀ سریعۀ الفوت بطیئۀ العود، تجهل النعم ما أقامت فاذا ولت عرفت [ ۳۸۴ ]. امام حسن علیه السلام فرمود:
(بخشش آن است که اما و اگری پیش از آن نباشد و منت گذاری در پی آن نیاید و بخشندگی پیش از درخواست از بزرگترین
بزرگواریهاست. گناه را با کیفر مداوا مکن و در میان آن دو، راهی برای عذر خواهی بگذار. شوخی هیبت را میبلعد و انسان
ساکت بر هیبت و وقار خود میافزاید. آن کس که از او چیزی بخواهند، آزاد است تا آن زمان که وعده دهد و برده است، تا آن
زمان که به وعده عمل کند. فرصت زودگذر است. و به کندی و سختی دوباره به دست میآید. نعمتها تا زمانی که هستند
ناشناختهاند و هنگامی که رخت بربستند، شناخته میشوند.) و در حدیث دیگری فرمود: قال علیه السلام: الخیر، الذی لا ضر فیه،
الشکر مع النعمۀ و الصبر علی النازلۀ [ ۳۸۵ ]. [صفحه ۲۷۹ ] امام حسن علیه السلام فرمود: (خیر آن چیزی است که زیان در آن نباشد.
سپاسگزاری در برابر نعمت است و شکیبایی بر ناگواری است.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: ان ابصر الأبصار
ما نقد فی الخیر مذهبه و اسمع الأسماع ما وعی التذکیر و انفع به، أسلم القلوب ما طهر من الشبهات [ ۳۸۶ ]. امام حسن علیه السلام
فرمود: (بیناترین دیدهها آن است که دیدگاهش در خیر نفوذ کند و شنواترین گوشها آن است که تذکرپذیر باشد و از آن بهرهمند
گردد. سالمترین دلها، دلی است که از شبهات پاک باشد.) و در حدیث دیگری آمده است: قال علیه السلام: کم من مستدرج
بالاحسان الیه و کم من مفتون بالثناء علیه و کم من معزول بالستر علیه [ ۳۸۷ ]. امام حسن علیه السلام فرمود: (چه بسیار احسان
شدگانی که در کمین دیدهبان افتادهاند و به خاطر احسانی که به آنها شده است، فریب خوردهاند و چه بسیار به فتنه گرفتار شدهای
که با مدح و تعریفی که از آنان شده، منحرف شده و به فتنه افتادهاند. و چه بسیار منزویها و قلم خوردگانی که فقط به خاطر انکار
در پرده قرار گرفته و منزوی ماندهاند.) « از ناحیهی دشمن و دوست » شدن فضیلت آنان
برگرفته از کتاب فرهنگ سخنان امام حسن مجتبی علیه السلام نوشته: محمد دشتی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *