احادیث و سخنان

کلمات امام حسن

گفتیم که از حسن بن علی (ع) سخنان و آثار بسیاری در دست نیست و آنچه را که در دست است کفایت کننده و دارای جنبه رسائی است. ما را توان آن نیست که همه آنچه را که از امام موجود و در دسترس است جمع آوری و عرضه کنیم. گوشهای از آن همان است که در تحف العقول آمده است. وگرنه مباحث تام و تمام آن حضرت را باید از لابلای کتب مربوطه، از منابع شیعه و سنی جستجو کرد که آن خود نیاز به بررسی و تحلیلی وسیع و جداگانه دارد.
ما در این مبحث به نمونههائی از آن سخنان اشاره کرده و به دسته بندیهای
[صفحه ۳۹۹]
محدودی در این زمینه خواهیم پرداخت.
۱- در جنبه اخلاقی: در این قسمت به مباحثی اشاره خواهیم کرد که بعد اخلاقی آن قویتر و استفاده و بهره گیری از آن در این جنبه زیادتر است. و از آن جملهاند عبارات زیر:
او فرمود هلاک مردم در سه چیز است: تکبر، حرص، حسد. هلاک الناس فی ثلاث: الکبر و الحرص و الحسد.
– فالکبر هلاک الدین و منه لعن ابلیس
در کبر هلاک مردم است و به خاطر آن ابلیس مورد لعن قرار گرفت.
– و الحرص عدو النفس و منه خرج آدم من الجنه.
حرص دشمن جان آدمی است و به خاطر آن آدم از بهشت بیرون شد.
– و الحسد رائد الجوع (الجزع) و منه قتل قابیل هابیل
حرص رهبر گرسنگی (یا جزع) است و به خاطر آن قابیل هابیل را کشت [۶۲۹].
از او درباره ذلت و پستی پرسیدند – فرمود: ذلت آن است که آدمی در جفا خشم نگیرد و پستی آن است که ادای شکر نعمت نکند – و سئل عن الذل و اللوم – فقال من لا یغضب عن الجفوه و لا یشکر عن النعمه [۶۳۰].
۲- در جنبه روابط: از امام مجتبی (ع) پرسیدند عاق شدن از والدین یعنی چه. فرمود در واقع عبارت از این است که آنها را از ارادات و ادب خود محروم سازی – و سئل عن العقوق – فقال ان تحرمهما [۶۳۱].
– دوستی ما خاندان پیامبر گناهان را میریزد آنچنان که باد برگها را از درختان میریزد [۶۳۲] کنایه از اینکه با ما مرتبط باشید و در سایه این ارتباط برای خود رتبت و
[صفحه ۴۰۰]
موقعیتی بجوئید)
– و هم فرمود: به هنگامی که یکی از شماها دوست مومن خود را ملاقات میکند باید پیشانی او را ببوسد. اذا لقی احدکم اخاه، فلیتقبل موضع العارض جبهته. (تحف العقول)
و هم فرمود به دنبال افرادی مباش و دیدارش مکن جز آن که نفعی از او را جستجو کنی، یا از یاس او ترسان باشی، یا از علم و بهرهای گیری، با امیدی به خیر و برکت و دعای او داشته باشی، یا صله رحمی را که بین تو و اوست انجام دهی. لا تات رجلا الا ان ترجو [۶۳۳].
۳- در عقل و ادب: او فرمود:
– لا ادب لمن لا عقل له
آن کس که عقل ندارد ادب ندارد.
– و لا مروه لمن لا همه له
و آن کس که اهتمام به امور دیگران ندارد مروت ندارد.
– و لا حیاء لمن لا دین له
آن کس که دین ندارد حیا ندارد.
– و راس العقل معاشره الناس بالجمیل
راس عقل معاشرت با مردم به خوبی و نیکی است.
– و بالعقل تدرک الداران جمیعا
و آن کس که فاقد عقل باشد دنیا و آخرت را فاقد است [۶۳۴].
۴- در فرهنگ و دانش: امام مجتبی (ع) فرمود:
دانش بیاموزید و اگر مقدورتان نیست که آن را حفظ کنید آن را بنویسید و در خانهتان نگاه دارید تعلموا العلم فان لم تستطیعوا حفظه، فاکتبوه و ضعوه فی بیوتکم [۶۳۵].
– و فرمود: مردم را دانش بیاموز و خود از دیگران دانش بجوی که در این صورت دانش خویش را نگه داشتهای و دانش دیگران را اندوختهای [۶۳۶].
[صفحه ۴۰۱]
– پرسش نیمی از دانش است السوال نصف العلم [۶۳۷].
– خردمند در راهنمائی خیانت نمیکند – کسیکه مشورت نکند به کمال مطلوب نرسد.
۵- در بعد معیشت و اقتصاد: او فرمود:
آنچه را که خواستهای و به دست نیاوردی به منزله امری قرار ده که درباره آن اقدام نکرده و تن به مخاطره ندادهای اجعل ما طلبت من الدنیا فلم تظفر به بمنزله ما لم تخطره بذلک [۶۳۸].
– و فرمود: آگاه باش که جوانمردی در قناعت و رضا بزرگتر از جوانمردی در بخشش است. و اعلم ان مروه القناعه و الرضا، اکبر من مروه الاعطاء (همان منبع)
۵- در عبرت آموزی: او فرمود:
شگفتی بسیار در این است که فردی بخندد و سرگرم باشد در روزی که در آن نیکوکاران پاداش یابند. و بازیگران زیان ببیند و به خدا قسم اگر پردهها را بردارند خواهند دید که نیکوکار به احسان خود و بدکار به بدی خود سرگرم است. فالعجب کل العجب من ضاحک لاعب، فی یوم اللذی یثاب فیه المحسنون و یخسر فیه المبطلون – و ایم الله لو کشف الغطاء لعلموا ان المحسن مشغول باحسانه و المسئی باسائته [۶۳۹].
– و فرمود آگاه باش که در همه گاه در معرض فنای عمری، و این از روزی است که در شکم مادر زاده شد. پس آنچه را که در دست داری برای آنچه که به دست خواهی آورد ببخشی و عطا کنی. زیرا مومن اهل توشه سازی و کافر اهل بهره برداری صرف است… انک لم تزل فی هدم عمرک منذ سقطت من بطون امک – فجد بما فی یدک لما بین یدیک – و ان المومن یتزود و الکافر یتمتع، ثم قرء هذه الآیه – و تزودوا فان خیر الزاد
[صفحه ۴۰۲]
التقوی [۶۴۰].
۶- در موعظه و پند: او در حین مرگ به جناده که از او نصیحت و موعظهای خواسته بود فرمود:
– استعد لسفرک
آماده سفرت باش.
– و حصل زادک قبل حلول اجلک
نوشتهات را قبل از فرارسیدن مرگ فراهم ساز.
– و اعلم انک تطلب الدنیا و الموت یطلبک
آگاه باش که دنیا تو را میطلبد.
– و لا تحمل هم یومک اللذی لم یات مع یومک الذی انت فیه
غصه فردائی را که نیامده بر امروزت بار مکن.
– و اعلم انک لا تکسب من المال شیئا فوق قوتک
و آگاه باش که در مال و ثروت بیش از غذای خود به دست نمیآوری.
– الا کنت فیه خازنا لغیرک
جز آنکه خزانهدار دیگران باشی.
– و اعلم ان فی حلالها حسابا و فی حرامها عقابا
و آگاه باش که در حلال دنیا حساب است و در حرام آن عقاب است.
– و فی الشبهات عتابا
و در شبهات آن عتاب است.
– فانزل الدنیا بمنزله المیته
به دنیا به منزله مرداری برخوردار کن.
– خذ منها ما یکفیک
از آن به میزان کفایت خود بردار
– فان کان ذلک حلالا کنت قد زهدت فیها
اگر حلال باشد عیبی ندارد چون آن زاهدانه برخورد کردهای
– فان کان حراما لم یکن فیه وزرا
و اگر حرام باشد چون به میزان کفایت است برای تو روزی نیست
– فاخذت کما اخذت من المیته
زیرا از آن به میزان اخذ از مردار گرفتهای
– فان کان العتاب فان العتاب یسیر [۶۴۱].
و اگر هم عتابی در آن باشد تحمل آن عتاب آسان است.
[صفحه ۴۰۳]
۷- در هشدارها
در بخشی از سخنان او هشدارها و درس آموزیهائی است که نمونه آن را ذیلا میبینید.
– برای دنیایت آنچنان بکوش که گوئی تا ابد زندهای و برای آخرتت چنان مهیا باش که گوئی فردا خواهی مرد. یا بنی اعمل لدنیاک کانک تعیش فیها ابدا، و اعمل لاخریک کانک تموت غدا [۶۴۲].
– اگر خواهی عزیز باشی از خواری و مذلت گناه بیرون شو و به سوی عزت طاعت روی آور [۶۴۳].
ای بندگان خدا راه تقوی در پیش گیرید، در خواستههای پرهیزکارانه خود جدی عمل کنید، پیش از اینکه مرگ که هادم لذات است برسد به عمل و تلاش پردازید.
– اتقوا عباداله وجدوا فی الطلب و تجاه الطلب، و بادرو العمل قبل مقطعات النقمات و هادم اللذات.
– فان الدنیا لا یدوم نغیمها
زیرا نعمتهای دنیا مداوم و پایدار نیست.
– و لا نومن فجیعتها
و ما از فجایع دنیا در امان نیستیم.
… و تغطوا عبدالله بالعبر
بندگان خدا از گذرمان موعظه بیاموزید.
… فکفی بالله معتصما و نصیرا
تنها خداوند به عنوان پناه و یاور شما را کامی است. (تحف العقول)
– و فراموش نکنید که در ارتکاب شبههها عباب است [۶۴۴].
العاراهون من النار
– ننگ از آتش آسانتر است.
[صفحه ۴۰۵]
برگرفته از کتاب در مکتب کریم اهل بیت امام حسن مجتبی علیه السلام نوشته آقای علی قائمی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *